Árósinn.

Sumir halda að Ölfusá hafi runnið nær því beint til sjávar frá

Kallaðarnesi, við Hamarenda — vestast um árlónið, eins og það er

nú — og ósinn verið út í Skötubót (Jón Árnason, Þorláksshöfn). Ekki

verður fullyrt, að þetta sé ómögulegt. Hitt þykir mér þó líklegra, bæði

sökum landslags og fleira, er síðar kemur til álita, að síðan um landnám

að minsta kosti, hafi ósinn ekki verið vestar en nálægt miðju

Skeiði, og fyrir vestan Miðöldu. Sandrifið frá árósnum þá, alt að

Hamarenda eða Skötubót sennilega, hefur verið kallað Vikarsskeið.1)

Nú er þessi hluti Skeiðsins nefndur Hafnarskeið eða Þorlákshafnarskeið,

en Hraunsskeið sá er austar liggur.

1) Svo er nafnið ritað í Landnámu frá 1891, bls. 83, og í Harðarsögu (19.

kap., en ranglega talið þar við Þjórsá). í nýjustu útgáfu Landnámu (1925, bls. 64)

er ritað Víkarsskeið, og i Laxdælu (5. kap.) Vikrarskeið. Nafnið er því vafasamt,

og merking þess óþekt. Kemur það upp i fyrstu þar sem Auður djúpauðga brýtur

skip sitt hér í lendingu. Mætti því máske geta til, að hún sé nafngjafinn. —

Minna var tilefni nafngjafa hennar í Dölum (Kambsnes, Dögurðarnes), og eðlilegt

að þau héldust betur í minni niðja hennar, þar sem þeir ólust upp og sáu

til. Sennilega hefur Auður ætlað i fyrstu að byggja í Ölfusinu, með ráði Ingólfs,

og ætlað að sigla í kjölfar hans, en borið of vestarlega að árósnum. Aðkoman

varð köld, og allur forði ónýttist. Varð því að flýja þaðan — máske fyrst til

Ingólfs, á leið til Helga. Nú mátti fleira en eitt verða til nafngjafar. Maður sá

(eða jafnvel hestur), sem fyrstur rann skeiðið til þess að leita hjálpar og mannabygða

— meðan skipbrotsmenn skýldu sjer með rekaldinu — gat heitið Vikarr,

eins og konungur einn, er var forfaðir Auðar (Fornbréfasafn I., bls. 532). Eða

sá, er á laun annaðist skipssmíðina, og væri skipið því kallað Vikarsskeið í viðlögum.

Sumir ætla að vikurhrönn valdi nafni, og væri V/Tcraskeið. Vikurhrönn

er þó óliklegri við Ölfusá en Þjórsá, eða þar i nánd.

Þrent er til ólíkinda um það, að árósinn á fyrri öldum væri svo

austarlega sem nú:

1. Þess er getið í Biskupasögum (I., bls. 388), líklega snemma á

13. öld, að maður á Drepstokki toeki hest »ok riði út til óss«. — Nú

mun áin komin fast að því bæjarstæði, en sjórinn búinn að skola því

burt. Og svo var komið langt 1708 (Jarðabók): »Sá bær hefur fluttur

verið framan af sandinum fyrir sjóargangi og því eytt það forna

bæjarstæði og túnstæði alt«.

2. Fyrir vestan Miðöldu — og sunnan Hamarenda — eru enn í

dag landamerkin milli Hrauns í Ölfusi og Þorlákshafnar. Varla getur

annað verið, en að Þorlákshöfn — svo stórri jörð sem hún er enn —

hafi í fyrstu verið tekið land og rekaréttur alveg austur að árósi.

Nú gilda þar við sjóinn fjallamið, og hafa þau verið tekin eftir að

ósinn fór að færast til. — Eins og er við Þjórsá. Fljótshólar eiga nú

mörg hundruð metra fjöru fyrir austan ána. Árnar báðar hafa skert

mjög Eyrarbakka, hvor á sínum enda.

3. Þó stórbýlið Drepstokkur verði tæplega talið með landnámsjörðum,

hlaut það að eiga mikið land, og einhversstaðar hlaut það

að vera, en nú er sárlítið eftir af því. Land þeirrar jarðar hefur legið

út að árósi, því að við ósinn átti hún selaveiði. — Einarshöfn gamla

var mjög skamt frá að austanverðu, og Nes að norðvestan verðu, en

það mun aldrei hafa átt land að sjó, fyr en það hirti rytjuna af Refstokki

(Rekstokki), það er Drepstokki hinum forna. Þar bjó sá Herjólfur,

sem 985 flutti til Grænlands, og nam þar Herjólfsnes.

Útfallsbreytingin hlýtur að hafa tekið langan tíma, og orðið sennilega

smátt og smátt á 13. og 14. öld. Við þá breyting hefur Drepstokkur

mist mest af beztd landi sínu, tún og vallendisflatir (ef til

vill »eins og á gull sæi« af fíflum og sóley, svo sem lýst er flötunum

hjá gömlu Einarshöfn á dögum Ögmundar biskups). Það var

mikil skerðing fyrir Eyrarbakka, þegar kvísl úr ánni náði í aðra útrás

eða braut sig fram í sjó nálægt Drepstokki, og þó að vonum

nokkuð vestar en útfallið er nú. Það mun síga hægt og hægt austur

á bóginn. Þá kom upp rjettnefnið: Skerðingarhólmur. Langur hefur

hann verið til austurs og vesturs milli árkvíslanna, en varla breiður

milli lóns og sjávar. Og úr því gat naumast verið þar svo mikið

graslendi, að þar bygðist nokkru sinni bær eða væri lífvænleg bújörð:

»Gaard«, sem Kaalund nefnir (Hist. top. Beskr. af Island).

Hugsanlegra væri smákot eða búðsetufólk, og þá helzt til þess að

vakta reka fyrir Skálholtsstól — en þar finn eg engar aðrar líkur fyrir.                                 
Hólmur þessi er fyrir mörgum öldum orðinn samfastur Skeiðinu,
og hefur ekki á síðustu öldum borið annan gróður teljandi
 en melgresi (blöðku, elymus arenarius), helzt á Miðöldu og út frá henni.
Mismikið er melgrasið þar, sem annarstaðar, eftir veðrum og árferði.
Brotnar og grær á víxl, og jafnvel Miðalda getur færst til,
því hún mun vera að mestu sanddyngja, er borist hefur í
stærsta melinn og ræturnar haldið saman.